पावसाळ्यात आहारात हंगामी पदार्थांचा समावेश करा आणि निरोगी राहा !

नागपूर : आहाराविषयी आरोग्यदायी सल्ला

पावसाळ्याच्या आगमनाने उन्हाळ्याच्या तीव्र उकाड्यापासून मोठा दिलासा मिळतो. पहिल्या पावसाचा मातीचा सुगंध, गरमागरम चहाचा कप आणि चविष्ट गरम पदार्थ खाण्याची इच्छा यामुळे हा ऋतू अनेकांचा आवडता असतो. मात्र, हवामान आल्हाददायक असले तरी या काळात हवेत आर्द्रता वाढते, तापमानात सतत बदल होतात आणि संसर्गाचा धोका वाढतो. त्यामुळे पचनावर परिणाम होऊ शकतो आणि शरीराची रोगप्रतिकारक शक्तीही कमी होऊ शकते.

स्वाती अवस्थी, चीफ डायटीशियन, वोक्हार्ट हॉस्पिटल, नागपूर यांच्या मते, पावसाळ्यात निरोगी राहण्यासाठी सर्वात सोपा उपाय म्हणजे हंगामानुसार उपलब्ध ताजे आणि स्थानिक अन्नपदार्थ खाणे. या ऋतूत निसर्ग आपल्याला शरीराला आवश्यक पोषण देणारे ताजे, स्थानिक आणि पौष्टिक अन्न भरपूर प्रमाणात उपलब्ध करून देतो.

पावसाळ्यात सर्वाधिक आवडीने खाल्ल्या जाणाऱ्या पदार्थांपैकी भाजलेले ताजे मक्याचे कणीस हे एक आहे. चविष्ट असण्याबरोबरच मक्यामध्ये भरपूर तंतुमय घटक (फायबर), आवश्यक जीवनसत्त्वे आणि अँटिऑक्सिडंट्स असतात. हे पचन चांगले ठेवण्यास मदत करतात आणि शरीराला दीर्घकाळ ऊर्जा देतात. त्यामुळे पावसाळ्यात संध्याकाळी तळलेले पदार्थ किंवा पॅकेटबंद चिप्स खाण्याऐवजी भाजलेले कणीस हा अधिक पौष्टिक आणि आरोग्यदायी पर्याय ठरतो.

पावसाळ्यात जांभूळ, नाशपती, आलूबुखार, पीच आणि डाळिंब यांसारखी अनेक हंगामी फळेही उपलब्ध असतात. या फळांमध्ये भरपूर जीवनसत्त्वे, खनिजे आणि अँटिऑक्सिडंट्स असतात. त्यामुळे शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढते आणि हंगामी आजारांपासून संरक्षण मिळते. विशेषतः जांभूळ रक्तातील साखरेचे प्रमाण नियंत्रित ठेवण्यास आणि पचन सुधारण्यास उपयुक्त मानले जाते.

पावसाळ्यात ताजे, गरम आणि घरचे शिजवलेले अन्न खाणे सर्वात योग्य ठरते. भाजीची खिचडी, डाळ-भात, सूप, वाफवलेल्या इडल्या, पोहे, उपमा आणि घरचे भाजीचे पराठे हे पदार्थ चविष्ट, पौष्टिक आणि पचायला हलके असतात. हे पदार्थ शरीराला संतुलित पोषण देतात आणि दमट हवामानामुळे संवेदनशील होणाऱ्या पचनसंस्थेवर अतिरिक्त ताण येऊ देत नाहीत.

रोजच्या आहारात आले, हळद, लसूण, काळी मिरी, दालचिनी आणि जिरे यांसारख्या मसाल्यांचा समावेश केल्यास आरोग्याला अधिक फायदा होतो. या मसाल्यांमध्ये नैसर्गिक जंतुनाशक आणि दाह कमी करणारे गुणधर्म असतात. त्यामुळे अन्नाची चव वाढण्याबरोबरच शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती मजबूत होण्यास आणि संसर्गापासून संरक्षण मिळण्यास मदत होते.

हिरव्या पालेभाज्या पौष्टिक असल्या तरी पावसाळ्यात त्या वापरताना विशेष काळजी घेणे आवश्यक असते. या काळात त्यावर माती, ओलावा आणि जंतू साचण्याची शक्यता जास्त असते. त्यामुळे स्वाती अवस्थी, चीफ डायटीशियन, वोक्हार्ट हॉस्पिटल, नागपूर यांच्या मते, पालेभाज्या नीट स्वच्छ धुवून आणि चांगल्या प्रकारे शिजवूनच खाव्यात. तसेच, उघड्यावर विकले जाणारे रस्त्यावरील खाद्यपदार्थ, कापून ठेवलेली फळे आणि बराच वेळ साठवून ठेवलेले अन्न खाणे टाळावे. असे अन्न खाल्ल्याने अन्नातून होणाऱ्या संसर्गाचा धोका वाढू शकतो.

पावसाळ्यात पुरेसे पाणी पिणे हेही तितकेच महत्त्वाचे आहे, पण अनेकदा त्याकडे दुर्लक्ष होते. हवामान थंड असल्यामुळे तहान कमी लागते आणि नकळत पाणी कमी प्यायले जाते. मात्र, पचनक्रिया, रक्ताभिसरण आणि शरीराच्या एकूण आरोग्यासाठी पुरेशा प्रमाणात द्रवपदार्थांची गरज असते. त्यामुळे कोमट पाणी, घरचे सूप, हर्बल चहा, नारळपाणी आणि ताजे तयार केलेले पेय यांचा आहारात समावेश करावा. यामुळे शरीरात पाण्याचे प्रमाण टिकून राहते आणि रोगप्रतिकारक शक्ती वाढण्यास मदत होते.

पावसाळा म्हटला की गरमागरम चहा आणि भजी यांची आठवण हमखास येते. मात्र, आरोग्यदायी आहार म्हणजे आवडीचे पदार्थ पूर्णपणे सोडणे असा त्याचा अर्थ नाही. हे पदार्थ अधूनमधून आणि मर्यादित प्रमाणात खावेत. त्याचबरोबर रोजच्या आहारात ताजे, संतुलित आणि पौष्टिक अन्नाचा समावेश करा. त्यामुळे पावसाळ्याचा आनंदही घेता येईल आणि आरोग्यही चांगले राहील. 

पावसाळ्यात निरोगी राहण्यासाठी महागडे सुपरफूड किंवा अवघड डाएट करण्याची गरज नाही. त्याऐवजी हंगामानुसार उपलब्ध ताजे आणि स्थानिक अन्नपदार्थ खाण्यावर भर द्यावा. असे अन्न शरीराच्या पोषणाच्या गरजा नैसर्गिकरित्या पूर्ण करते. ऋतूनुसार आहार घेतल्याने पचन सुधारते, रोगप्रतिकारक शक्ती वाढते आणि पावसाळ्यात होणाऱ्या सामान्य आजारांचा धोका कमी होतो.

या पावसाळ्यात आपल्या ताटात निसर्गाची समृद्ध देणगी असू द्या. रंगीबेरंगी हंगामी फळे, भाजलेले कणीस, ताजे घरगुती जेवण, पौष्टिक सूप आणि पिढ्यानपिढ्या वापरले जाणारे पारंपरिक मसाले यांचा आहारात समावेश करा. दररोज योग्य आणि जाणीवपूर्वक आरोग्यदायी आहाराची निवड केल्यास पावसाळ्याचा आनंद घेतानाच स्वतःचे आणि आपल्या कुटुंबाचे आरोग्यही उत्तम राखता येईल. 

"हंगामी अन्न खा. स्थानिक अन्न खा. ताजे अन्न खा. या पावसाळ्यात निसर्गालाच तुमच्या शरीराला आतून पोषण देऊ द्या."

वोक्हार्ट हॉस्पिटल, नागपूरच्या चीफ डायटीशियन स्वाती अवस्थी